Ngày Quốc tế Ngôn ngữ Ký hiệu 23/9 và Tuần lễ Quốc tế Người Điếc

Ngày Quốc tế Ngôn ngữ Ký hiệu là ngày 23 tháng 9 hằng năm, do Đại hội đồng Liên Hợp Quốc công bố cuối năm 2017 và được kỷ niệm lần đầu năm 2018. Ngày này nằm trong Tuần lễ Quốc tế Người Điếc, diễn ra vào tuần trọn vẹn cuối cùng của tháng 9, một truyền thống của cộng đồng Điếc thế giới có từ năm 1958. Cả hai dịp đều nhằm khẳng định ngôn ngữ ký hiệu là ngôn ngữ thật và quyền được dùng nó trong mọi mặt đời sống.

Vì sao lại là ngày 23 tháng 9

Ngày 23/9 không được chọn ngẫu nhiên. Đó là ngày thành lập Liên đoàn Người Điếc Thế giới (WFD) năm 1951 tại Rome, Ý. WFD là tổ chức quốc tế tập hợp các hội người Điếc quốc gia, và cũng là nơi đề xuất, vận động để Liên Hợp Quốc công nhận một ngày dành riêng cho ngôn ngữ ký hiệu.

Tháng 12/2017, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết công bố ngày 23/9 là Ngày Quốc tế Ngôn ngữ Ký hiệu. Nghị quyết nhấn mạnh rằng được tiếp cận sớm với ngôn ngữ ký hiệu, và với các dịch vụ bằng ngôn ngữ ký hiệu, là điều thiết yếu cho sự phát triển và học tập của người Điếc. Năm 2018 là năm đầu tiên ngày này được kỷ niệm trên toàn thế giới.

Điểm đáng chú ý: đây là một ngày có ý nghĩa cho tất cả mọi người dùng ngôn ngữ ký hiệu, không chỉ người Điếc. Người nghe trong gia đình người Điếc, thông dịch viên, giáo viên, bạn bè đều là một phần của cộng đồng ngôn ngữ ấy.

Tuần lễ Quốc tế Người Điếc: lâu đời hơn nhiều

Trước khi có ngày 23/9, cộng đồng Điếc thế giới đã có Tuần lễ Quốc tế Người Điếc. Tuần lễ này được tổ chức lần đầu năm 1958 tại Rome, gắn với WFD, và diễn ra vào tuần trọn vẹn cuối cùng của tháng 9. Mục đích là để người Điếc khắp nơi cùng lên tiếng về quyền của mình: quyền có ngôn ngữ, quyền được học, quyền được tiếp cận thông tin và dịch vụ.

Ngày nay, Ngày Quốc tế Ngôn ngữ Ký hiệu thường được tổ chức như một trong những ngày nổi bật của Tuần lễ. Mỗi năm WFD đưa ra một chủ đề chung để các nước cùng hướng về, và các hội người Điếc quốc gia tự tổ chức hoạt động phù hợp với nơi mình.

Những ngày đáng nhớ trong năm với cộng đồng người Điếc

Nhiều người Điếc nhấn mạnh rằng họ xem mình trước hết là một cộng đồng ngôn ngữ, nên ngày 23/9 và Tuần lễ Quốc tế Người Điếc mang ý nghĩa gần gũi hơn cả. Các ngày về người khuyết tật nói chung vẫn quan trọng, vì đó là dịp bàn về chính sách và quyền tiếp cận.

Thế giới kỷ niệm ra sao

Mỗi nước một cách, nhưng có vài hoạt động khá phổ biến:

• Thắp sáng công trình: trong những năm gần đây, WFD kêu gọi các thành phố thắp sáng những công trình nổi tiếng bằng ánh đèn màu xanh lam, màu gắn với phong trào người Điếc, để mọi người chú ý đến ngôn ngữ ký hiệu.
• Lãnh đạo ra ký hiệu: các nhân vật công chúng được mời học và ký hiệu vài câu chào hỏi bằng ngôn ngữ ký hiệu nước mình, quay video lan toả.
• Diễu hành, mít tinh: người Điếc và gia đình cùng đi bộ trên phố, giơ hai tay xoay cổ tay, kiểu vỗ tay của người Điếc.
• Lớp học mở: các hội người Điếc mở lớp ký hiệu miễn phí ngắn ngày cho người nghe.
• Văn hoá, nghệ thuật: biểu diễn thơ ký hiệu, kịch, kể chuyện, chiếu phim do người Điếc làm.

Ở Việt Nam: những ngày hội của người Điếc

Ở Việt Nam, dịp cuối tháng 9 là lúc các hội, câu lạc bộ người Điếc ở nhiều tỉnh thành tổ chức giao lưu. Thường thấy nhất là những buổi gặp mặt lớn, hội thi kể chuyện bằng ký hiệu, biểu diễn văn nghệ, thi đấu thể thao, hội chợ trưng bày sản phẩm do người Điếc làm. Ở các thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, những ngày này có khi quy tụ người Điếc từ nhiều tỉnh lân cận về dự.

Đây cũng là dịp người Điếc gửi đến xã hội những mong muốn cụ thể: thêm phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu trên truyền hình, trong bệnh viện, ở các cơ quan hành chính; thêm lớp học có giáo viên Điếc; phụ đề cho chương trình truyền hình và video công cộng; cơ hội việc làm công bằng. Nhiều yêu cầu nghe rất nhỏ, như có kênh nhắn tin cho đường dây nóng, nhưng với người Điếc lại thay đổi cả cách sống hằng ngày.

Một điều đáng mừng là những năm gần đây, hình ảnh phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu ở góc màn hình bản tin, trong các buổi thông tin quan trọng, đã quen thuộc hơn với khán giả Việt. Đó là kết quả của nhiều năm vận động bền bỉ của chính cộng đồng.

Người nghe có thể làm gì nhân dịp này

Ngày 23/9 không chỉ dành cho người Điếc. Người nghe có thể góp phần theo những cách rất thực tế:

1. Học vài ký hiệu chào hỏi từ một giáo viên Điếc hoặc lớp học mở của câu lạc bộ người Điếc gần nơi mình ở. Học ký hiệu tên mình bằng bảng chữ cái ngón tay.
2. Đến dự một sự kiện mở: ngồi xem biểu diễn, tham gia giao lưu, làm quen cách vỗ tay bằng mắt.
3. Chia sẻ thông tin đúng: khi đăng bài, dùng chữ "người Điếc" hoặc "người khiếm thính" thay cho "câm điếc"; nhắc rằng ngôn ngữ ký hiệu là ngôn ngữ thật.
4. Thêm phụ đề cho video của mình: một việc nhỏ ai cũng làm được, giúp người Điếc tiếp cận nội dung.
5. Trong doanh nghiệp, cơ quan: rà lại xem khách hàng người Điếc liên hệ được bằng kênh nào ngoài điện thoại thoại; xem nơi làm việc có chỗ nào chỉ báo bằng âm thanh.
6. Ủng hộ sản phẩm, dịch vụ do người Điếc làm: quán cà phê, tiệm bánh, xưởng thủ công có nhân viên Điếc ở nhiều thành phố là nơi người nghe có thể thử giao tiếp bằng thực đơn hình, bằng ký hiệu đơn giản.

Ghi chú cho người tổ chức sự kiện

Nếu cơ quan, trường học muốn tổ chức hoạt động nhân ngày 23/9, có vài nguyên tắc để sự kiện không vô tình đi ngược ý nghĩa của nó:

• Mời người Điếc làm diễn giả, người dẫn chương trình, người dạy ký hiệu. Phong trào người khuyết tật có khẩu hiệu quen thuộc "Nothing about us without us", tạm hiểu là đừng bàn chuyện của người khuyết tật khi vắng mặt họ; ở đây rất hợp.
• Bố trí thông dịch viên ngôn ngữ ký hiệu ở chỗ đủ sáng, dễ nhìn; chiếu phụ đề cho phần phát biểu.
• Tránh biến người Điếc thành tiết mục "cảm động" hay mang tính từ thiện; tôn vinh ngôn ngữ, văn hoá và tài năng của họ.
• Không dạy ký hiệu do người nghe tự chế, vì có thể lan truyền ký hiệu sai.