Sàng lọc thính lực sơ sinh và dấu hiệu nhận biết trẻ nghe kém

Sàng lọc thính lực sơ sinh là phép đo nhanh, không đau, làm khi bé đang ngủ, thường trước khi xuất viện hoặc trong tháng đầu sau sinh, để phát hiện sớm trẻ có thể nghe kém. Nếu kết quả "chưa đạt", điều đó chưa có nghĩa là bé nghe kém — rất nhiều bé đo lại thì bình thường — nhưng gia đình cần đưa bé đi đo lại đúng hẹn. Ngoài sàng lọc lúc mới sinh, cha mẹ nên để ý các mốc phản ứng với âm thanh và tập nói trong những năm đầu.

Vì sao cần sàng lọc ngay từ lúc mới sinh

Những năm đầu đời là giai đoạn não học ngôn ngữ nhanh nhất. Một em bé nghe kém mà không ai biết sẽ bỏ lỡ rất nhiều lời nói quanh mình, và chỉ được phát hiện khi đã chậm nói rõ — thường lúc hai, ba tuổi. Khi đó, thời gian quý nhất đã trôi qua.

Trẻ sinh ra đã nghe kém không hiếm: các số liệu quốc tế hay được dẫn là khoảng 1–3 trẻ trên mỗi 1.000 trẻ sinh ra, cao hơn ở nhóm trẻ phải nằm hồi sức sơ sinh. Và điều quan trọng là phần lớn những bé này trông hoàn toàn khoẻ mạnh, nhiều bé không có yếu tố nguy cơ nào, gia đình không ai nghe kém. Chỉ quan sát thì rất khó phát hiện ở những tháng đầu, vì bé vẫn có thể cười, nhìn theo, giật mình khi bị chạm.

Nguyên tắc 1–3–6

Nhiều chương trình trên thế giới làm theo mốc do Uỷ ban Liên hợp về Thính giác Trẻ nhỏ (Hoa Kỳ) đề xuất:

Ở Việt Nam, sàng lọc thính lực sơ sinh đã được triển khai ở nhiều bệnh viện sản, nhi. Cách chắc nhất là hỏi ngay tại nơi sinh: bé đã được đo chưa, kết quả ra sao, nếu chưa thì đo ở đâu.

Sàng lọc làm thế nào

Hai phương pháp hay dùng, đều không đau, làm khi bé ngủ hoặc nằm yên, chỉ mất vài phút:

Đo âm ốc tai (OAE)

Ốc tai khoẻ, khi nhận âm thanh, tự phát ra một "tiếng vọng" cực nhỏ. Người đo đặt một đầu dò mềm ở cửa tai bé, phát ra tiếng nhỏ và ghi lại tiếng vọng đó. Có tiếng vọng nghĩa là phần ốc tai đang hoạt động tốt.

Đo điện thính giác thân não tự động (AABR)

Dán vài điện cực nhỏ lên đầu bé, phát âm thanh qua tai nghe nhỏ, máy ghi lại phản ứng của dây thần kinh và thân não. Phương pháp này kiểm tra được cả đoạn đường từ tai lên não, hay dùng cho trẻ từng nằm hồi sức sơ sinh.

Kết quả sàng lọc thường chỉ có hai loại: "đạt" (pass) hoặc "chưa đạt / cần đo lại" (refer). Đây chưa phải là chẩn đoán.

"Chưa đạt" có nghĩa là gì

Rất nhiều bé chưa đạt ở lần đầu vì những lý do tạm thời: ống tai còn dịch ối hoặc chất gây, bé cựa quậy, phòng đo ồn. Đo lại sau vài tuần, phần lớn các bé này đạt.

Tuy vậy, cha mẹ đừng vì thế mà bỏ hẹn. Chỉ có đo lại mới biết bé thuộc nhóm nào. Nếu lần đo lại vẫn chưa đạt, bé sẽ được hẹn đo chẩn đoán đầy đủ tại cơ sở tai mũi họng nhi, lý tưởng trước 3 tháng tuổi.

Và ngược lại: bé đã "đạt" lúc mới sinh vẫn có thể nghe kém về sau, do viêm tai giữa tái diễn, do một số bệnh nhiễm trùng, hoặc do dạng nghe kém xuất hiện muộn. Kết quả sàng lọc là ảnh chụp một thời điểm, không phải giấy bảo đảm suốt đời.

Trẻ nào cần theo dõi thính lực kỹ hơn

Các yếu tố nguy cơ hay được nhắc tới trong hướng dẫn chuyên môn:

• Gia đình có người nghe kém từ nhỏ.
• Bé phải nằm hồi sức sơ sinh nhiều ngày, thở máy, sinh non, nhẹ cân.
• Vàng da sơ sinh nặng phải can thiệp tích cực.
• Mẹ nhiễm một số virus trong thai kỳ (ví dụ rubella, CMV).
• Bé từng bị viêm màng não, nhiễm trùng nặng.
• Dị tật vùng đầu mặt, tai.
• Chấn thương đầu.

Với những bé này, bác sĩ thường hẹn kiểm tra thính lực định kỳ dù sàng lọc đạt. Tiêm chủng đầy đủ theo lịch (sởi, quai bị, rubella, các vắc xin phòng viêm màng não) cũng là một cách phòng nghe kém mà WHO hay nhấn mạnh.

Các mốc nghe và nói cha mẹ có thể theo dõi

Mỗi bé phát triển một nhịp, các mốc dưới đây chỉ là khoảng phổ biến. Điều đáng để ý là bé bỏ lỡ nhiều mốc, hoặc đang có rồi lại mất đi.

Dấu hiệu ở trẻ lớn hơn

• Hay "ơ, gì cơ", không trả lời khi được gọi từ phòng khác.
• Xem tivi, nghe điện thoại phải để to hơn các anh chị em.
• Nói không rõ âm, đặc biệt các âm "s", "x", "ch".
• Ở lớp hay mất tập trung, bị cho là "không chịu nghe lời", kết quả học không đều.
• Hay kéo tai, nghiêng đầu về một bên khi nghe.

Nếu bé được xác định nghe kém

Đây là lúc gia đình cần thông tin rõ ràng và thời gian để quyết định, không phải lời phán xét. Vài điều nên biết:

• Điều quan trọng nhất là bé được tiếp cận ngôn ngữ sớm, dù qua lời nói (với hỗ trợ nghe), qua ngôn ngữ ký hiệu, hay cả hai. Não của bé cần một ngôn ngữ đầy đủ trong những năm đầu.
• Các lựa chọn hỗ trợ như máy trợ thính, cấy ốc tai điện tử, học ngôn ngữ ký hiệu là quyết định của gia đình cùng bác sĩ, chuyên viên thính học. Trong cộng đồng người Điếc cũng có nhiều quan điểm khác nhau về các lựa chọn này, và gia đình nên được nghe đủ các góc nhìn.
• Gặp gỡ các gia đình khác, các câu lạc bộ người Điếc và giáo viên chuyên biệt có thể giúp cha mẹ bớt lo và thấy những con đường cụ thể.
• Nghe kém không quyết định trí thông minh hay tương lai của trẻ. Điều làm khác biệt là bé có được giao tiếp đầy đủ hay không.

Khi nào cần đi khám

Đưa bé đến bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng nhi khi:

• Bé chưa được sàng lọc thính lực sau sinh, hoặc kết quả "chưa đạt" mà chưa đo lại.
• Bé không giật mình với tiếng động lớn, không quay đầu tìm tiếng, không phản ứng khi được gọi tên đúng tuổi.
• Bé chậm nói so với các mốc phổ biến, hoặc đã nói được rồi lại nói ít đi.
• Bé sốt kèm quấy khóc, kéo tai, có dịch chảy ra từ tai.
• Sau viêm màng não, nhiễm trùng nặng, chấn thương đầu.
• Trẻ lớn có vẻ nghe kém đột ngột, nhất là một bên — đi khám ngay.

Cha mẹ là người hiểu con nhất. Nếu linh cảm "con không nghe rõ", đừng ngại đề nghị bác sĩ cho đo thính lực.