Người Điếc nhận tín hiệu trong nhà bằng cách đổi tiếng thành ánh sáng hoặc rung: chuông cửa làm đèn nháy, đồng hồ báo thức rung dưới gối, máy báo khói chớp đèn mạnh và rung giường, điện thoại rung và nháy đèn khi có tin nhắn. Nguyên tắc chung rất đơn giản: mọi âm thanh báo hiệu trong nhà đều cần một "bản sao" nhìn thấy hoặc cảm thấy được. Với tín hiệu nguy hiểm như cháy, bản sao này là bắt buộc chứ không phải tiện nghi.
Ngôi nhà đầy những tiếng gọi mà người nghe không để ý
Thử đếm trong một ngày, ngôi nhà gọi ta bằng tiếng bao nhiêu lần: chuông cửa, tiếng gọi cổng, điện thoại reo, nồi cơm nhảy nút, ấm nước sôi, máy giặt báo xong, lò vi sóng kêu "tít", tiếng em bé khóc ở phòng bên, đồng hồ báo thức buổi sáng, và hiếm hoi nhưng quan trọng nhất là chuông báo cháy. Người nghe tiếp nhận những lời gọi này mà không cần nghĩ. Người Điếc thì cần một cách khác.
Trước khi có thiết bị điện tử, người Điếc đã có những mẹo riêng: nhờ người thân gọi, để đồ vật ở chỗ nhìn thấy, đặt đồng hồ chuông trong một chiếc hộp kim loại cạnh giường để cảm được rung, hay dặn khách đến thì gõ mạnh vào cửa sổ. Ngày nay, các thiết bị báo hiệu bằng ánh sáng và rung khiến cuộc sống tự lập dễ hơn nhiều.
Đổi tiếng thành gì: ánh sáng, rung hay thông báo
| Âm thanh gốc | Cách chuyển thường dùng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chuông cửa, chuông cổng | Đèn nháy ở nhiều phòng; bộ nhận cầm tay hoặc đeo người rung lên | Đặt đèn ở nơi hay ngồi, kể cả bếp và phòng ngủ |
| Đồng hồ báo thức | Miếng rung đặt dưới gối hay dưới nệm; đèn sáng dần | Rung dưới gối đánh thức tốt hơn đèn khi ngủ say |
| Điện thoại, tin nhắn | Rung, nháy đèn màn hình hay đèn chụp ảnh | Gọi video thay cho gọi thoại |
| Tiếng em bé khóc | Thiết bị nghe tiếng khóc rồi nháy đèn hoặc rung | Kết hợp camera để nhìn con |
| Máy báo khói, báo cháy | Đèn chớp cường độ cao; miếng rung dưới gối | Quan trọng nhất, nên lắp ở phòng ngủ |
| Máy giặt, lò, nồi cơm | Hẹn giờ trên điện thoại có rung; nhìn đèn báo trên máy | Thói quen quan sát quan trọng hơn thiết bị |
Ba cách chuyển trên mỗi cách có điểm mạnh riêng. Ánh sáng tốt khi người dùng đang thức và trong tầm nhìn; rung tốt khi ngủ hoặc khi đi lại trong nhà; thông báo trên điện thoại tiện khi đã có thói quen mang máy theo người. Nhiều gia đình kết hợp cả ba để không bỏ sót.
Chuông cửa đèn: cách lâu đời và hiệu quả nhất
Chuông cửa có đèn là thiết bị quen thuộc nhất trong nhà người Điếc. Khi khách bấm nút, một hay nhiều bóng đèn trong nhà nháy lên. Có loại nối dây, có loại không dây gồm nút bấm ngoài cổng và vài bộ nhận cắm điện đặt ở các phòng. Một số bộ nhận dùng màu đèn hoặc kiểu nháy khác nhau cho từng loại tín hiệu: chẳng hạn nháy chậm cho chuông cửa, nháy nhanh cho điện thoại.
Với nhà phố, nhà có cổng xa như nhiều nơi ở Việt Nam, thêm một mẹo: dán một tấm bảng hình nhỏ ở cổng gợi ý khách bấm chuông hoặc nhắn tin trước khi đến. Người quen thì đã quen nhắn "em đến rồi". Khi tự lắp đặt có dây nối vào điện lưới, nên nhờ thợ điện để bảo đảm an toàn.
Thức dậy không cần tiếng chuông
Đồng hồ báo thức cho người Điếc thường đi kèm một miếng rung tròn, nhét dưới gối hay dưới nệm. Đến giờ, miếng rung lắc mạnh, đủ đánh thức cả người ngủ say. Một số loại có thêm đèn chớp. Nhiều người Điếc ngày nay dùng luôn đồng hồ đeo tay hoặc vòng đeo tay có rung, vừa tiện vừa không làm phiền người nằm cạnh.
Ngủ là lúc người Điếc dễ bị cô lập nhất với tín hiệu bên ngoài, nên đây cũng là lúc cần chú ý nhất đến an toàn, đặc biệt là báo cháy.
Báo cháy: tín hiệu không được phép bỏ lỡ
Chuông báo khói thông thường dựa hoàn toàn vào âm thanh, nên với người Điếc, nhất là khi đang ngủ, nó gần như vô dụng. Có những loại báo khói dành cho người khiếm thính: kết hợp đèn chớp cường độ cao đủ chói để đánh thức, và miếng rung đặt dưới gối kết nối với đầu báo. Ở nơi đã có hệ thống báo cháy chung, có thể hỏi bên quản lý về việc gắn thêm đèn chớp trong căn hộ.
Một vài điều nên làm thêm:
- Thử thiết bị định kỳ theo hướng dẫn, thay pin đúng hạn.
- Báo với ban quản lý toà nhà, tổ dân phố, hàng xóm rằng trong nhà có người Điếc, để khi sơ tán có người gõ cửa báo.
- Lên sẵn kế hoạch thoát hiểm, thống nhất ký hiệu "cháy, ra ngoài ngay" với cả nhà.
- Đăng ký nhận tin cảnh báo thiên tai bằng tin nhắn trên điện thoại nếu có dịch vụ.
Điện thoại thông minh đã thay đổi mọi thứ
Đối với cộng đồng Điếc, điện thoại thông minh có lẽ là thiết bị làm thay đổi đời sống nhiều nhất trong vài chục năm qua. Trước đây, người Điếc gần như không dùng được điện thoại bàn. Ở một số nước có máy điện báo chữ, gõ chữ qua đường dây điện thoại, nhưng ít phổ biến. Ngày nay:
- Nhắn tin, gọi video cho phép người Điếc trò chuyện với nhau bằng ngôn ngữ ký hiệu ở bất kỳ đâu.
- Chức năng nhận diện âm thanh có sẵn trên nhiều điện thoại: máy nghe tiếng chuông cửa, tiếng em bé khóc, tiếng báo cháy, tiếng nước chảy rồi gửi thông báo rung. Đây là lớp hỗ trợ thêm hữu ích, nhưng không nên là lớp duy nhất cho báo cháy, vì điện thoại có thể hết pin hay để xa người.
- Phụ đề trực tiếp chuyển lời nói thành chữ, giúp trao đổi với người nghe không biết ký hiệu, dù vẫn có lỗi với tên riêng và giọng địa phương.
- Thiết bị nhà thông minh có thể cài để khi có chuông cửa thì đèn trong nhà đổi màu.
Không chỉ là thiết bị: thiết kế nhà cho người sống bằng mắt
Đại học Gallaudet ở Washington, ngôi trường đại học nổi tiếng dành cho người Điếc, từ giữa những năm 2000 đã khởi xướng hướng thiết kế gọi là "DeafSpace", tập hợp những nguyên tắc kiến trúc cho người sống bằng thị giác. Nhiều ý trong đó áp dụng được cho một căn nhà bình thường:
- Không gian mở, ít vách ngăn: đứng ở bếp vẫn nhìn được phòng khách, thấy người khác đang ra hiệu gọi mình.
- Ánh sáng dịu, đều: tránh đèn chói ngay sau lưng người nói, tránh ngược sáng làm mặt tối, vì cần nhìn rõ mặt và tay.
- Gương và kính: một tấm gương đặt khéo cho thấy người đi vào từ phía sau; cửa có ô kính cho biết có người bên ngoài.
- Bàn tròn: ngồi vòng tròn để ai cũng thấy mặt nhau khi trò chuyện bằng ký hiệu.
- Sàn gỗ: ở một số nhà, dậm chân lên sàn gỗ là cách gọi người ở phòng bên qua rung động.
Khi trong nhà có người Điếc và người nghe sống chung
Nhà có cả người Điếc và người nghe cần vài thoả thuận nhỏ để không ai bị bỏ ngoài:
- Quy ước cách gọi nhau: chạm vai, bật tắt đèn, nhắn tin, không gọi to từ phòng khác rồi bực vì "gọi mãi không thưa".
- Người nghe báo lại những tín hiệu người Điếc không nhận được: tiếng gõ cửa, tiếng hàng xóm gọi, tiếng xe hỏng ngoài sân.
- Bật phụ đề khi xem ti vi chung.
- Với nhà có bố mẹ Điếc nuôi con nhỏ, thiết bị báo tiếng khóc và camera là trợ thủ quan trọng; nhiều cha mẹ Điếc nuôi con khoẻ mạnh, chu đáo như mọi gia đình khác.
Ở một số nước còn có chó trợ thính, được huấn luyện để chạm vào chủ khi có chuông cửa, báo thức hay báo cháy, rồi dẫn chủ tới nguồn âm. Ở Việt Nam hình thức này chưa phổ biến, nhưng nhiều gia đình kể rằng chó mèo nuôi trong nhà, dù không được huấn luyện, cũng hay chạy ra cửa khi có khách, vô tình trở thành một "tín hiệu" nhìn thấy được.
Câu hỏi thường gặp
Người Điếc biết có khách bấm chuông bằng cách nào?
Thường bằng chuông cửa có đèn: khi bấm nút, đèn trong nhà nháy lên. Có loại kèm bộ nhận cầm tay hay đeo người rung lên, hoặc gửi thông báo về điện thoại. Người quen thì hay nhắn tin báo trước khi đến.
Người Điếc thức dậy buổi sáng thế nào?
Phần lớn dùng đồng hồ báo thức có miếng rung đặt dưới gối hoặc nệm, có loại thêm đèn chớp. Nhiều người dùng đồng hồ hay vòng đeo tay có rung.
Có máy báo cháy cho người khiếm thính không?
Có. Loại dành cho người khiếm thính dùng đèn chớp cường độ cao và miếng rung dưới gối nối với đầu báo khói. Nên lắp ở phòng ngủ và báo cho hàng xóm, ban quản lý biết trong nhà có người Điếc để hỗ trợ khi sơ tán.
Điện thoại có giúp người Điếc nhận biết âm thanh không?
Nhiều điện thoại có chức năng nhận diện âm thanh như chuông cửa, tiếng em bé khóc, báo cháy rồi rung báo. Đây là hỗ trợ hữu ích nhưng không nên thay hẳn thiết bị báo cháy chuyên dụng, vì điện thoại có thể hết pin hoặc để xa người.
DeafSpace là gì?
DeafSpace là bộ nguyên tắc thiết kế kiến trúc cho người sống bằng thị giác, khởi xướng tại Đại học Gallaudet ở Mỹ. Nó chú trọng không gian mở, ánh sáng dịu đều, tầm nhìn thông thoáng để người Điếc dễ thấy nhau và giao tiếp.
