Tiếng vo ve của muỗi, ong, ruồi: đập cánh nhanh cỡ nào mỗi giây

Tiếng vo ve của muỗi, ong, ruồi không phải tiếng kêu mà là tiếng đôi cánh quạt không khí, và độ cao của tiếng cho biết cánh đập nhanh cỡ nào. Muỗi đập cánh khoảng vài trăm lần mỗi giây, nhanh hơn ong và ruồi, nên tiếng muỗi cao và "eo éo"; ong mật đập khoảng hơn hai trăm lần mỗi giây; ruồi nhà chậm hơn chút, tiếng trầm hơn. Con càng to, cánh càng dài, tiếng thường càng trầm.

Tiếng vo ve sinh ra từ đâu

Mỗi lần cánh côn trùng quạt xuống rồi hất lên, nó đẩy một đợt không khí, tạo ra một nhịp nén – giãn. Hàng trăm nhịp mỗi giây nối nhau thành một âm có cao độ rõ ràng, giống như dây đàn rung bao nhiêu lần mỗi giây thì cho ra nốt bấy nhiêu hertz. Vì vậy, nghe tiếng vo ve là đang "nghe" trực tiếp tần số đập cánh.

Để có tiếng như thế, cánh phải đập cực nhanh. Muỗi, ong, ruồi làm được nhờ một kiểu cơ bay đặc biệt mà người ta gọi là cơ bay không đồng bộ. Ở kiểu cơ này, mỗi tín hiệu thần kinh không điều khiển từng nhịp cánh. Thay vào đó, cơ ngực co giãn theo kiểu tự rung: cơ dọc co thì kéo căng cơ ngang, cơ ngang bị căng lại tự co, cứ thế đẩy qua đẩy lại. Lồng ngực côn trùng như một chiếc hộp đàn hồi, rung ở tần số "riêng" của nó, và đôi cánh gắn vào hộp đó đập theo. Một tín hiệu thần kinh đủ cho nhiều nhịp cánh liền.

Chuồn chuồn, bướm thì khác: mỗi nhịp cánh là một lệnh thần kinh, cánh to và đập chậm hơn nhiều, nên gần như bay không thành tiếng.

Đập cánh nhanh cỡ nào: bảng tham khảo

Các con số dưới đây là khoảng giá trị hay được nêu trong tài liệu phổ thông về côn trùng; tuỳ loài, tuỳ con, nhiệt độ và lúc bay nhanh hay chậm, con số thực tế dao động khá rộng.

Nhanh hơn cả là một số loài dĩn, những côn trùng hai cánh nhỏ li ti họ hàng với muỗi, được ghi nhận đập cánh khoảng hơn một nghìn lần mỗi giây.

Muỗi: tiếng vo ve là lời tỏ tình

Với con người, tiếng muỗi bên tai lúc nửa đêm là thứ khó chịu bậc nhất. Với muỗi, đó lại là kênh tìm bạn tình.

Muỗi đực nghe bằng râu

Muỗi đực có bộ râu rậm như chiếc lông vũ. Ở gốc râu là một cơ quan cảm nhận rung động rất nhạy (gọi là cơ quan Johnston). Khi muỗi cái bay ngang, sóng không khí do cánh nó tạo ra làm râu muỗi đực rung theo, và muỗi đực lần theo đúng "nốt" của muỗi cái cùng loài để bắt cặp. Các đàn muỗi đực bay vờn thành cụm lúc chạng vạng chính là những "sàn nhảy" như vậy.

Song ca hoà âm

Năm 2009, nhóm của Lauren Cator và Ron Hoy (Đại học Cornell) công bố trên tạp chí Science một phát hiện thú vị ở muỗi vằn truyền sốt xuất huyết: khi một con đực và một con cái gặp nhau, chúng điều chỉnh nhịp cánh sao cho một hoạ âm của con này trùng với hoạ âm của con kia, như hai giọng hát tìm được quãng hoà âm. Các tác giả gọi đó là "hội tụ hoà âm".

Vì sao muỗi đập cánh nhanh đến vậy

Năm 2017, nhóm của Richard Bomphrey dùng camera siêu tốc quay muỗi bay và công bố trên tạp chí Nature: biên độ cánh muỗi rất hẹp so với các côn trùng khác, cánh chỉ quét một góc nhỏ nhưng đập cực nhanh, kèm những cú xoay cánh tinh vi để tạo lực nâng. Tiếng "eo éo" cao vút là hệ quả của lối bay độc đáo ấy.

Vì sao tiếng muỗi nghe to khi sát tai

Muỗi cái tìm người nhờ hơi thở, mùi da và hơi ấm, nên hay lượn quanh đầu, mặt. Âm thanh yếu đi rất nhanh theo khoảng cách: lại gần một nửa thì áp suất âm tăng gấp đôi. Một con muỗi bay cách vành tai vài centimet nghe to hơn rất nhiều so với khi nó ở cách một mét, dù nó vẫn đập cánh y như cũ. Thêm nữa, đêm yên tĩnh không có tiếng khác che lấp.

Ong: tiếng vo ve để thụ phấn và để "nói chuyện" trong tổ

Tiếng ong không chỉ là tiếng bay. Một số loài ong to như ong nghệ và ong bầu biết rung thụ phấn: chúng bám vào bông hoa, tách cánh khỏi cơ bay rồi rung mạnh cơ ngực, tạo ra một tiếng "rừừ" trầm, ngắn. Rung động ấy làm phấn hoa bắn ra khỏi bao phấn. Hoa cà chua, cà tím và nhiều cây họ cà cần kiểu rung này để thụ phấn tốt. Ong mật không làm được cách này.

Trong tổ ong mật, tiếng rì rầm thay đổi theo tình trạng đàn. Ong chúa non trước khi tách đàn phát ra những tiếng "tút tút" ngân mà người nuôi ong gọi là ong chúa "hát"; ong chúa còn trong lỗ tổ đáp lại bằng tiếng khác. Nhiều người nuôi ong lâu năm nói rằng họ nghe tiếng tổ cũng đoán được phần nào đàn đang yên hay đang mất chúa, nhưng đây là kinh nghiệm nghề, chưa phải phép thử chính xác.

Ruồi: tiếng vo vo đổi giọng

Ruồi nhà bay theo đường gấp khúc, quay ngoắt liên tục, nên tiếng vo vo lên xuống thất thường. Các loài ruồi to như ruồi trâu, nhặng xanh có cánh lớn hơn, đập chậm hơn, tiếng trầm và "nặng" hơn. Một con ruồi bị kẹt trong cửa kính, cánh đập vào kính, nghe như tiếng rè đứt quãng. Ruồi có thêm một đôi "cánh" teo nhỏ thành hai chiếc chuỳ giữ thăng bằng, rung ngược nhịp với cánh chính, giúp nó xoay người cực nhanh giữa không trung.

Góc nhìn hôm nay: tiếng vo ve và sức khoẻ

Hiểu tiếng muỗi không làm muỗi bớt đốt, nhưng giúp tránh tin nhầm vài thứ:

• Thiết bị "đuổi muỗi bằng sóng siêu âm": các tổng quan khoa học, trong đó có một tổng quan Cochrane năm 2007, không tìm thấy bằng chứng chúng làm giảm muỗi đốt. Ý tưởng "phát tiếng muỗi đực để đuổi muỗi cái" nghe hợp lý nhưng thực tế không hiệu quả.
• Cách chắc chắn hơn: ngủ màn, lưới chắn cửa sổ, dọn nước đọng trong chum, lọ, chậu cây, lốp xe cũ quanh nhà mỗi tuần để muỗi không đẻ được trứng.
• Khi nào cần đi khám: muỗi vằn truyền sốt xuất huyết. Sốt cao đột ngột, đau đầu, đau người, nhất là kèm chấm đỏ dưới da, chảy máu cam, chảy máu chân răng, đau bụng hay nôn nhiều, thì nên đến cơ sở y tế sớm, không tự mua thuốc uống.
• Côn trùng bay vào tai: nếu một con muỗi, ruồi hay bọ nhỏ chui vào ống tai, đừng ngoáy, đừng dùng que, tăm bông hay kẹp móc ra, vì dễ đẩy sâu và làm xước ống tai, màng nhĩ. Không tự nhỏ dầu hay bất cứ thứ gì vào tai. Hãy đến khám tai mũi họng hoặc cơ sở cấp cứu gần nhất để được lấy ra an toàn; nếu sau đó tai đau, chảy dịch hay nghe kém thì càng cần khám.

Còn nếu muốn lắng nghe cho vui: một buổi chiều đứng gần giàn hoa, nhắm mắt nghe, bạn sẽ tách được tiếng "vù" ấm của ong mật, tiếng rền trầm của ong bầu và tiếng vo vo thất thường của ruồi. Đó là một bài tập phân biệt cao độ rất tự nhiên.