Trâu, bò, dê, ngựa không nói thành lời nhưng mỗi tiếng kêu đều mang thông tin: con nào đang gọi, gọi ai, và đang thấy dễ chịu hay khó chịu. Bò mẹ kêu trầm khe khẽ khi bê ở gần, kêu to há miệng khi bị tách khỏi con; dê con có "giọng" riêng để mẹ nhận ra; tiếng hí của ngựa chứa hai cao độ cùng lúc, một cái cho biết ngựa đang vui hay buồn. Người nuôi lâu năm nghe tiếng là đoán được phần nào con vật đói, đau hay đang tìm bạn.
Vật nuôi "nói" những gì
Các nhà nghiên cứu tập tính vật nuôi thường chia thông tin trong tiếng kêu ra ba lớp:
- Ai đang kêu: mỗi con có những nét giọng riêng, như người có chất giọng riêng. Mẹ và con nhận nhau qua tiếng.
- Kêu vì việc gì: gọi con, gọi đàn, đòi ăn, tìm bạn trong mùa sinh sản, báo động.
- Cảm xúc ra sao: mức độ kích động (bình thản hay hoảng) và chiều cảm xúc (dễ chịu hay khó chịu). Thường tiếng càng to, càng cao, càng dồn thì con vật càng kích động.
Chỉ có điều, lớp thứ ba khó đọc nhất. Một tiếng kêu to có thể là hoảng sợ, cũng có thể là háo hức khi thấy người mang cỏ tới. Phải nghe tiếng cùng với nhìn dáng đứng, tai, đuôi và hoàn cảnh.
Bò: tiếng trầm cho con, tiếng to khi xa con
Năm 2015, nhóm nghiên cứu ở Đại học Queen Mary London, gồm Mónica Padilla de la Torre, Elodie Briefer và Alan McElligott, ghi âm bò mẹ và bê con ở một trang trại. Họ thấy bò mẹ có hai kiểu tiếng gọi con:
- Tiếng trầm, ngậm miệng: khi bê ở ngay gần, như lời "mẹ đây" thì thầm.
- Tiếng to, cao hơn, há miệng: khi bê ở xa hoặc bị tách ra, như tiếng gọi lớn.
Mỗi con bò mẹ có nét giọng riêng, và bê con cũng vậy, đủ để mẹ con nhận ra nhau giữa đàn. Những nghiên cứu sau đó ở Úc, như của Alexandra Green tại Đại học Sydney, còn cho thấy bò tơ giữ được "dấu giọng" riêng trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, lúc vui lẫn lúc căng thẳng.
Người nuôi bò còn quen với hai tình huống bò kêu nhiều bất thường: lúc bò mẹ bị tách bê (cai sữa, bán bê), bò có thể kêu gần như liên tục một hai ngày; và lúc bò cái động dục, kêu nhiều hơn hẳn, bồn chồn, hay đi lại.
Trâu: tiếng "nghé ọ" của đồng quê
Trâu kêu trầm hơn bò, tiếng "ọ… ọ" hay "nghé ọ" kéo dài, đặc biệt ở nghé con gọi mẹ. "Nghé ọ" là cách người Việt ghi lại tiếng kêu ấy, nghe ở đồng quê từ sáng sớm tới chiều tối lúc lùa trâu về. Trâu mẹ thường đáp bằng tiếng trầm, ngắn hơn, rồi đi về phía con.
So với bò, trâu ít được nghiên cứu riêng về tiếng kêu, nên phần lớn hiểu biết về tiếng trâu vẫn đến từ kinh nghiệm người chăn nuôi. Nhiều người kể trâu đầu đàn rống to, dài khi gặp trâu đực lạ, và trâu bị đau hay mắc lầy rống dồn, khác hẳn tiếng gọi con.
Dê: "be be" có cả giọng địa phương
Tiếng dê "be be" nghe con nào cũng giống nhau với tai người, nhưng với dê thì không. Dê mẹ nhận ra tiếng con mình sau một thời gian ngắn sau sinh, và dê con cũng nhận ra tiếng mẹ.
Năm 2012, Elodie Briefer và Alan McElligott công bố một phát hiện bất ngờ: dê con lớn lên cùng một nhóm thì tiếng kêu dần giống nhau hơn, như có "giọng địa phương" của nhóm. Trước đó, nhiều người nghĩ tiếng kêu của thú có vú như dê hoàn toàn do bẩm sinh, không đổi theo môi trường xã hội. Nghiên cứu này gợi ý rằng ngay cả tiếng "be be" cũng có một phần học được.
Dê đực vào mùa sinh sản kêu nhiều, tiếng khàn, kèm mùi rất nồng. Dê bị đau, bị kẹt rào thường kêu thất thanh, cao và dồn, khác tiếng be be gọi đàn thong thả.
Ngựa: hí, khịt mũi và hai cao độ trong một tiếng
Ngựa có khá nhiều kiểu tiếng: tiếng hí to, tiếng "hự hự" khe khẽ trong mũi (thường khi thấy người mang thức ăn hoặc ngựa mẹ gọi con), tiếng khịt mũi, tiếng thở phì.
Tiếng hí có hai "giọng" chồng lên nhau
Năm 2015, nhóm của Elodie Briefer (lúc ấy làm việc ở Thuỵ Sĩ) phân tích tiếng hí và thấy trong mỗi tiếng hí có hai tần số cơ bản riêng biệt cùng lúc, tức là ngựa phát hai cao độ trong một lần kêu. Theo nghiên cứu này, một thành phần thay đổi theo mức kích động, thành phần kia thay đổi theo chiều cảm xúc tích cực hay tiêu cực. Tai người nghe chỉ thấy một tiếng hí, nhưng ngựa khác có thể nghe ra nhiều hơn thế.
Tiếng khịt mũi thư giãn
Các nhà nghiên cứu ở Pháp (Đại học Rennes) ghi nhận ngựa khịt mũi nhẹ, kéo dài thường xuất hiện khi ngựa ở trạng thái thoải mái, chẳng hạn đang gặm cỏ ngoài bãi. Người cưỡi ngựa lâu năm cũng hay coi tiếng khịt mũi nhẹ là dấu hiệu ngựa đã thả lỏng.
Bảng tra nhanh: tiếng nào, ý gì
| Con vật | Tiếng nghe | Thường gặp khi |
|---|---|---|
| Bò mẹ | Trầm, ngắn, ngậm miệng | Bê đang ở gần |
| Bò mẹ | To, kéo dài, há miệng, lặp nhiều | Bị tách bê, gọi bê ở xa |
| Bò cái | Kêu nhiều, bồn chồn, đi lại | Có thể đang động dục |
| Nghé | "Nghé ọ" kéo dài | Gọi mẹ, đói, lạc |
| Dê | "Be be" thong thả | Gọi đàn, gọi mẹ con |
| Dê | Kêu thất thanh, cao, dồn | Bị kẹt, đau, hoảng |
| Ngựa | "Hự hự" khe khẽ trong mũi | Chào người quen, chờ thức ăn, mẹ gọi con |
| Ngựa | Hí to | Gọi bạn đàn khi bị tách ra, căng thẳng hoặc háo hức |
| Ngựa | Khịt mũi nhẹ, kéo dài | Thường là đang thoải mái |
Bảng chỉ mang tính gợi ý. Luôn đọc tiếng kêu cùng với hoàn cảnh và dáng điệu con vật.
Lợn cũng "nói" cảm xúc
Vật nuôi được nghiên cứu tiếng kêu kỹ nhất gần đây có lẽ là lợn. Năm 2022, một nhóm nghiên cứu châu Âu do Elodie Briefer dẫn dắt (Đại học Copenhagen) công bố đã thu hàng nghìn tiếng kêu của lợn trong nhiều hoàn cảnh, từ lúc bú mẹ, được chơi đùa đến lúc bị tách đàn, rồi huấn luyện một chương trình máy tính phân loại tiếng kêu ra tích cực hay tiêu cực. Kết quả khá chính xác. Nhìn chung, tiếng ngắn, trầm thường gắn với tình huống dễ chịu, tiếng rít dài, cao gắn với tình huống khó chịu. Mục tiêu dài hạn là dùng tiếng kêu để theo dõi phúc lợi vật nuôi trong chuồng trại.
Góc nhìn hôm nay: nghe tiếng để chăm và để an toàn
- Tiếng kêu bất thường là tín hiệu: vật nuôi bỗng kêu nhiều, kêu rên, thở rít, hoặc ngược lại im lặng, bỏ ăn, nằm một chỗ, nên kiểm tra kỹ và liên hệ cán bộ thú y ở xã, phường. Không tự mua thuốc tiêm cho gia súc theo lời mách.
- Bò mẹ, trâu mẹ đang gọi con thì đừng đứng giữa mẹ và con. Con mẹ có thể húc để bảo vệ con, kể cả con bình thường rất hiền.
- Ngựa hí to, tai cụp sát ra sau, vẫy đuôi mạnh: giữ khoảng cách, không đi vòng sau lưng ngựa.
- Cai sữa nhẹ nhàng hơn: nhiều trang trại cho bê, dê con tách mẹ dần dần, vẫn nhìn và nghe thấy nhau qua hàng rào vài ngày, để giảm kêu gào và căng thẳng cho cả hai.
Với trẻ em ở thành phố về quê, một buổi chiều đứng cạnh chuồng bò, nghe bò mẹ "nói chuyện" với bê và đoán ý nghĩa, là bài học sinh học sống động hơn mọi trang sách. Muốn đọc thêm, có thể tìm các công trình của Elodie Briefer và Alan McElligott về tiếng kêu của dê, bò, ngựa, lợn; nhiều bài có bản tóm tắt phổ thông dễ đọc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bò kêu nhiều không dứt?
Hai lý do hay gặp nhất là bò mẹ bị tách khỏi bê và bò cái đang động dục. Nếu bò kêu nhiều kèm bỏ ăn, đi lại khó khăn, thở bất thường thì nên nhờ cán bộ thú y kiểm tra.
Bò mẹ có nhận ra tiếng con không?
Có. Nghiên cứu năm 2015 ở Đại học Queen Mary London cho thấy bò mẹ và bê con có nét giọng riêng, đủ để nhận nhau. Bò mẹ dùng tiếng trầm, ngậm miệng khi bê ở gần và tiếng to, há miệng khi bê ở xa.
Dê có giọng địa phương không?
Nghiên cứu năm 2012 của Briefer và McElligott cho thấy dê con lớn lên cùng nhóm có tiếng kêu dần giống nhau hơn, giống như một kiểu giọng của nhóm. Điều này gợi ý tiếng kêu của dê có một phần học được từ đồng loại.
Ngựa hí nghĩa là gì?
Ngựa hí thường để gọi bạn đàn khi bị tách ra, và có thể đi kèm căng thẳng hoặc háo hức. Nghiên cứu năm 2015 cho thấy tiếng hí chứa hai cao độ cùng lúc, một phần phản ánh mức kích động, phần kia phản ánh cảm xúc tích cực hay tiêu cực.
Tiếng "nghé ọ" là gì?
Đó là tiếng kêu kéo dài của nghé, tức trâu con, khi gọi mẹ. Trâu mẹ thường đáp lại bằng tiếng trầm, ngắn hơn rồi đi về phía con.