Giáo dục song ngữ cho trẻ Điếc là cách dạy lấy ngôn ngữ ký hiệu làm ngôn ngữ thứ nhất để trẻ hiểu bài và tư duy, rồi dùng nó làm cầu để học tiếng Việt viết như ngôn ngữ thứ hai. Cách này ra đời từ một bài học đắt giá: khi trẻ Điếc bị buộc chỉ học nói và đọc môi, rất nhiều em đến tuổi lớn vẫn thiếu một ngôn ngữ vững. Điều quan trọng nhất với mọi trẻ Điếc, dù gia đình chọn hướng nào, là có ngôn ngữ thật sớm.
Vì sao những năm đầu đời quyết định tất cả
Trẻ nghe được học tiếng mẹ đẻ gần như không cần dạy: nghe người lớn nói hằng ngày, đến khoảng một tuổi bập bẹ từ đầu tiên, vài tuổi đã nói thành câu. Trẻ Điếc không nhận được dòng tiếng nói ấy. Nếu không có một ngôn ngữ nhìn thấy được thay vào, những năm vàng để học ngôn ngữ có thể trôi qua mà trẻ không có ngôn ngữ nào trọn vẹn. Giới nghiên cứu gọi tình trạng này là thiếu hụt ngôn ngữ, và hậu quả kéo dài: khó đọc viết, khó học các môn khác, khó kết bạn, khó diễn đạt cảm xúc.
Điều nhiều người không biết: ở nhiều nước, người ta thường dẫn con số khoảng chín trên mười trẻ Điếc được sinh ra trong gia đình bố mẹ nghe bình thường. Bố mẹ chưa biết ký hiệu, nhiều khi chưa từng gặp một người Điếc nào. Đứa trẻ vì thế không tự nhiên có được ngôn ngữ ký hiệu ở nhà như trẻ nghe có tiếng nói, trừ khi gia đình chủ động học.
Trẻ Điếc có bố mẹ Điếc dùng ký hiệu thì khác: các em nhận ngôn ngữ ký hiệu từ lúc lọt lòng, phát triển ngôn ngữ đúng nhịp như trẻ nghe. Nhiều nghiên cứu ở nước ngoài ghi nhận nhóm trẻ này thường học đọc viết tốt hơn, chính vì đã có một ngôn ngữ đầu tiên vững vàng làm nền.
Một thế kỷ cấm ký hiệu trong trường học
Lịch sử giáo dục trẻ Điếc có một bước lùi lớn. Năm 1880, tại Hội nghị quốc tế về giáo dục người Điếc ở Milan, Ý, đa số đại biểu, hầu hết là người nghe, thông qua nghị quyết cho rằng phương pháp dạy nói thuần tuý hơn hẳn ký hiệu. Sau hội nghị này, ở nhiều nước châu Âu và châu Mỹ, ngôn ngữ ký hiệu bị loại khỏi lớp học, giáo viên Điếc mất việc, học sinh có khi bị phạt vì ký hiệu với bạn.
Phương pháp chỉ dạy nói giúp được một số em, nhưng với rất nhiều em khác thì kết quả là nhiều năm đến trường mà vẫn không đọc thông viết thạo. Người Điếc vẫn lén giữ ngôn ngữ ký hiệu trong ký túc xá, trong câu lạc bộ, nhờ vậy nó không mất hẳn. Phải đến năm 2010, tại hội nghị quốc tế về giáo dục người Điếc ở Vancouver, Canada, các nghị quyết Milan mới chính thức bị bác bỏ, kèm lời thừa nhận tác hại của chúng.
Ở chiều ngược lại, năm 1981 quốc hội Thuỵ Điển công nhận ngôn ngữ ký hiệu là ngôn ngữ thứ nhất của người Điếc, mở đường cho mô hình song ngữ trong trường học. Các nước Bắc Âu sau đó trở thành nơi thử nghiệm và hoàn thiện mô hình này.
Song ngữ ký hiệu – tiếng Việt trong lớp học trông thế nào
Trong mô hình song ngữ, hai ngôn ngữ có vai trò rõ ràng:
| Ngôn ngữ ký hiệu | Tiếng Việt | |
|---|---|---|
| Vai trò | Ngôn ngữ thứ nhất, dùng để giảng bài, thảo luận, kể chuyện | Ngôn ngữ thứ hai, chủ yếu ở dạng đọc và viết |
| Ai dạy tốt nhất | Giáo viên, trợ giảng Điếc hoặc giáo viên nghe thạo ký hiệu | Giáo viên biết cách dạy ngôn ngữ thứ hai, giải thích bằng ký hiệu |
| Mục tiêu | Hiểu bài, tư duy, giao tiếp trọn vẹn | Đọc hiểu sách báo, viết được văn bản, hoà nhập xã hội |
| Tiếng nói | Không cần đến tiếng nói | Tuỳ từng em và mong muốn gia đình, có thể học thêm nói và đọc khẩu hình |
Một tiết đọc hiểu kiểu song ngữ có thể diễn ra thế này: giáo viên kể câu chuyện bằng ký hiệu để cả lớp nắm nội dung; sau đó cả lớp đọc văn bản tiếng Việt, giáo viên chỉ ra những chỗ tiếng Việt khác ký hiệu, chẳng hạn từ chỉ loại "con", "cái", trật tự số đếm, các hư từ "đã", "đang", "sẽ"; cuối cùng học sinh viết lại bằng tiếng Việt và giải thích bài viết của mình bằng ký hiệu.
Vì sao trẻ Điếc học tiếng Việt viết vất vả
Trẻ nghe học đọc bằng cách nối chữ với âm đã quen: nhìn chữ "mẹ" là nghe ngay trong đầu tiếng "mẹ". Trẻ Điếc không có kho âm đó để nối. Với các em, tiếng Việt viết giống một ngoại ngữ hoàn toàn, lại không được nghe để làm quen. Dấu thanh là thứ đặc biệt khó, vì các em không nghe được sự khác biệt giữa "ma" và "má". Hiểu điều này để không vội kết luận một em Điếc viết sai chính tả là "học kém".
Các con đường đi học của trẻ Điếc ở Việt Nam
Ở Việt Nam hiện nay, trẻ Điếc có thể đi học theo vài hình thức chính:
- Trường, lớp chuyên biệt: dành riêng cho trẻ khuyết tật nghe hoặc trẻ khuyết tật nói chung, có ở nhiều tỉnh thành. Ở nhiều nơi, đây là chỗ trẻ Điếc gặp bạn Điếc và học ngôn ngữ ký hiệu từ nhau.
- Giáo dục hội nhập: trẻ học cùng lớp với trẻ nghe ở trường phổ thông. Cách này hợp với trẻ nghe kém còn dùng được tiếng nói, nhưng với trẻ Điếc dùng ký hiệu thì khó nếu lớp không có phiên dịch hay giáo viên biết ký hiệu.
- Bán hội nhập: học một phần ở lớp chuyên biệt, một phần ở lớp thường.
- Các chương trình song ngữ: từ đầu những năm 2000, đã có những dự án giáo dục song ngữ cho học sinh Điếc ở phía Nam đưa học sinh Điếc lên bậc trung học và cao hơn, với giáo viên Điếc tham gia giảng dạy. Mô hình này được nhắc đến như một hướng đi đáng chú ý, dù chưa phổ biến rộng.
Thách thức chung là thiếu giáo viên thạo ngôn ngữ ký hiệu, thiếu phiên dịch trong lớp học, và ít giáo viên Điếc được đào tạo bài bản. Lên bậc học cao hơn, cơ hội cho học sinh Điếc vẫn còn hẹp, dù đã có những người Điếc tốt nghiệp đại học, cao đẳng và đi làm trong nhiều ngành.
Bố mẹ nghe có con Điếc: làm gì từ sớm
- Đi khám và theo dõi sớm. Sàng lọc thính lực sơ sinh giúp phát hiện sớm. Khi trẻ được xác định nghe kém, gia đình cần làm việc với bác sĩ tai mũi họng nhi và chuyên viên thính học để hiểu tình trạng và các lựa chọn.
- Cho con một ngôn ngữ ngay. Dù gia đình định cho con dùng máy trợ thính hay cấy ốc tai điện tử, nhiều chuyên gia khuyên đừng chờ đợi: cho trẻ tiếp xúc ngôn ngữ ký hiệu song song để chắc chắn trẻ có ít nhất một ngôn ngữ.
- Cả nhà cùng học ký hiệu. Bố mẹ, ông bà, anh chị em học cùng nhau, kể cả chỉ vài chục ký hiệu đầu tiên cho bữa ăn, giấc ngủ, cảm xúc.
- Tìm đến cộng đồng Điếc. Gặp người Điếc trưởng thành giúp bố mẹ thấy con mình có thể lớn lên tự tin, đi làm, lập gia đình; con cũng có những hình mẫu để noi theo.
- Đọc sách cùng con bằng ký hiệu. Cầm sách tranh, chỉ hình, ký hiệu tên vật, chỉ vào chữ. Thói quen này đặt nền cho việc đọc viết sau này.
- Chọn trường theo ngôn ngữ của con. Hỏi kỹ trường có giáo viên thạo ký hiệu, có học sinh Điếc khác để con có bạn cùng ngôn ngữ hay không.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám
Nhiều trường hợp nghe kém ở trẻ được phát hiện muộn vì gia đình nghĩ con "chậm nói một chút rồi sẽ nói". Nên đưa trẻ đến bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng nhi khi:
- Trẻ sơ sinh không giật mình với tiếng động lớn, hoặc chưa được sàng lọc thính lực sau sinh.
- Trẻ vài tháng tuổi không quay về phía tiếng gọi, tiếng đồ chơi kêu.
- Trẻ chậm bập bẹ, chậm nói so với bạn cùng tuổi, hoặc nói rồi lại thụt lùi.
- Trẻ hay bật ti vi rất to, hay hỏi lại, không phản ứng khi được gọi từ phía sau.
- Trẻ đau tai, chảy dịch tai, sốt kèm đau tai, hoặc nghe kém sau một đợt ốm.
Phát hiện sớm không có nghĩa là "chữa" cho trẻ thành trẻ nghe, mà là để gia đình có thông tin và cho con một ngôn ngữ đúng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Giáo dục song ngữ cho trẻ Điếc là gì?
Là mô hình dạy học dùng ngôn ngữ ký hiệu làm ngôn ngữ thứ nhất để giảng bài và tư duy, còn tiếng Việt viết được dạy như ngôn ngữ thứ hai. Mục tiêu là trẻ vừa hiểu bài trọn vẹn vừa đọc viết được tiếng Việt.
Hội nghị Milan 1880 là gì?
Đó là hội nghị quốc tế về giáo dục người Điếc tổ chức ở Milan, Ý, năm 1880, nơi đa số đại biểu là người nghe thông qua nghị quyết ưu tiên dạy nói, loại bỏ ký hiệu khỏi trường học. Năm 2010, hội nghị quốc tế ở Vancouver chính thức bác bỏ các nghị quyết này.
Vì sao trẻ Điếc khó học chính tả tiếng Việt?
Vì trẻ nghe học đọc bằng cách nối chữ với âm đã quen, còn trẻ Điếc không có kho âm đó. Dấu thanh tiếng Việt đặc biệt khó vì dựa vào cao độ giọng. Với trẻ Điếc, tiếng Việt viết giống một ngoại ngữ.
Con Điếc có nên cho học ngôn ngữ ký hiệu không?
Nhiều chuyên gia khuyên nên cho trẻ tiếp xúc ngôn ngữ ký hiệu sớm để chắc chắn có một ngôn ngữ trong những năm đầu đời, kể cả khi trẻ dùng máy trợ thính hay ốc tai điện tử. Quyết định cuối cùng là của gia đình, nên bàn với bác sĩ, chuyên viên và cộng đồng Điếc.
Trẻ Điếc nên học trường chuyên biệt hay hội nhập?
Tuỳ trẻ và tuỳ trường. Trẻ dùng ký hiệu thường cần lớp có giáo viên thạo ký hiệu và bạn cùng ngôn ngữ; trẻ nghe kém còn dùng tiếng nói có thể theo lớp hội nhập nếu được hỗ trợ. Nên tìm hiểu kỹ từng trường trước khi chọn.
