Trí nhớ âm thanh: ta nhớ và nhận lại tiếng động giỏi đến đâu

Trí nhớ âm thanh của con người tốt hơn ta nghĩ ở vài mặt nhưng kém hơn ta nghĩ ở mặt khác. Ta giữ lại một "tiếng vọng" của mọi âm thanh vừa nghe trong vài giây, nhận ra giọng người thân và những bài hát quen rất nhanh. Nhưng các thí nghiệm cho thấy khi phải nhớ lại hàng trăm tiếng động lạ, người ta nhớ kém hơn hẳn so với nhớ hàng trăm bức ảnh.

Tầng thứ nhất: "tiếng vọng" vài giây trong đầu

Hẳn ai cũng từng gặp: đang mải đọc, có người hỏi một câu, ta buột miệng "Hả?", rồi trước khi người kia kịp nhắc lại thì đã tự trả lời được. Đó là nhờ một dạng trí nhớ rất ngắn, giữ nguyên âm thanh vừa nghe trong chốc lát, kể cả khi lúc đó ta không chú ý.

Nhà tâm lý học người Mỹ Ulric Neisser đặt tên cho nó là trí nhớ tiếng vọng (echoic memory) trong cuốn sách năm 1967 về tâm lý học nhận thức. Những thí nghiệm sau đó ước lượng nó giữ được âm thanh trong khoảng vài giây, lâu hơn khá nhiều so với "ảnh lưu" của mắt, vốn chỉ kéo dài cỡ một phần nhỏ của giây. Điều này hợp lý: âm thanh trải ra theo thời gian, một câu nói phải nghe trọn mới hiểu, nên não cần giữ phần đầu câu trong lúc chờ phần cuối.

Tầng thứ hai: lặp lại trong đầu để giữ lâu hơn

Muốn nhớ một số điện thoại vừa nghe đủ lâu để bấm, ta lẩm nhẩm nó. Năm 1974, hai nhà tâm lý học người Anh Alan Baddeley và Graham Hitch đề xuất mô hình trí nhớ làm việc, trong đó có một bộ phận chuyên giữ thông tin âm thanh và lời nói bằng cách "đọc thầm" lặp đi lặp lại, thường gọi là vòng lặp âm vị.

Vòng lặp này làm việc rất tốt với lời nói, số đếm, giai điệu ngắn, những thứ ta có thể nói thầm hay ngân nga trong đầu. Nhưng với tiếng động không gọi tên được, như một tiếng cạch lạ trong máy, một tiếng kêu của loài chim chưa biết, thì khó "đọc thầm", và trí nhớ phai đi nhanh hơn.

Nhớ tiếng động kém hơn nhớ hình ảnh

Năm 1973, nhà tâm lý học Lionel Standing công bố một thí nghiệm nổi tiếng: người tham gia xem tới mười nghìn bức ảnh, mỗi ảnh vài giây, và sau đó vẫn nhận ra phần lớn chúng khi được cho chọn giữa ảnh đã xem và ảnh mới. Trí nhớ nhận lại hình ảnh của con người lớn đến kinh ngạc.

Năm 2009, nhóm của Michael Cohen, Todd Horowitz và Jeremy Wolfe ở Hoa Kỳ thử làm điều tương tự với âm thanh. Họ cho người tham gia nghe hàng chục đoạn tiếng động quen thuộc ngắn, như tiếng chó sủa, tiếng giấy xé, tiếng nước chảy, rồi kiểm tra xem họ nhận lại được bao nhiêu. Kết quả: trí nhớ nhận lại âm thanh kém rõ rệt so với hình ảnh, kể cả khi đó là những tiếng rất quen thuộc trong đời sống. Một nghiên cứu khác năm 2014 của James Bigelow và Amy Poremba cũng thấy trí nhớ âm thanh ngắn hạn và trí nhớ nhận lại âm thanh kém hơn so với nhìn và sờ.

Nhóm của Cohen sau đó làm thêm thí nghiệm với người chơi nhạc. Người chơi nhạc nhớ âm thanh tốt hơn người không chơi nhạc, nhưng trí nhớ âm thanh của họ vẫn không theo kịp trí nhớ hình ảnh. Tai luyện lâu năm giúp trong lĩnh vực được luyện, chứ không biến trí nhớ âm thanh nói chung thành siêu phàm.

Vậy vì sao ta vẫn nhận ra giọng mẹ, tiếng xe của bố

Có vẻ mâu thuẫn: nếu trí nhớ âm thanh kém, sao ta nhận ra giọng người thân chỉ sau một tiếng "a lô", hay biết xe nhà mình về đầu ngõ? Lời giải nằm ở sự lặp lại và ý nghĩa.

• Giọng người thân, tiếng xe nhà mình được nghe hàng nghìn lần, ở nhiều hoàn cảnh. Não xây được một "mẫu" rất chắc, khác hẳn một tiếng chỉ nghe một lần trong phòng thí nghiệm.
• Những âm thanh đó gắn với cảm xúc và việc cần làm: mẹ gọi thì dạ, xe bố về thì ra mở cổng. Âm thanh có ý nghĩa với ta được nhớ tốt hơn âm thanh vô nghĩa.
• Nhiều tiếng quen gắn với ngữ cảnh: tiếng chuông cửa ở đúng ngôi nhà đó, tiếng gà gáy lúc sáng sớm. Ngữ cảnh giúp "gợi" trí nhớ.

Âm nhạc là trường hợp đặc biệt. Giai điệu có nhịp, có lặp, có lời, nên nhiều người nhận ra bài hát quen chỉ sau vài nốt đầu và còn hát theo được những bài từ thời thơ ấu.

So sánh các kiểu nhớ âm thanh

Cách giúp mình nhớ tiếng tốt hơn

Từ những gì đã biết, có vài cách thực tế để nhớ và nhận lại âm thanh tốt hơn, hữu ích cho người học ngoại ngữ, người tập nhận tiếng chim, hay chỉ đơn giản là muốn tai tinh hơn:

1. Gọi tên tiếng đó. Gắn cho nó một cái tên, dù tự đặt: "tiếng chim kêu ba nốt đi xuống", "tiếng cửa sắt kêu kẹt hai lần". Có tên thì vòng lặp lời nói giữ hộ được.
2. Bắt chước lại bằng miệng, bằng huýt sáo. Người học tiếng chim thường nhớ qua các câu "dịch nghĩa" vui tai mô phỏng tiếng hót.
3. Nghe lặp lại cách quãng: nghe hôm nay, nghe lại vài hôm sau, rồi tuần sau. Lặp cách quãng tốt hơn nghe dồn một lúc.
4. Gắn với hình ảnh hoặc nơi chốn: tiếng ếch này nghe ở ao sau nhà, tiếng chim kia trên cây sấu đầu ngõ.
5. So sánh cặp: luyện phân biệt hai tiếng gần giống nhau dễ hơn và nhớ lâu hơn là cố nhớ từng tiếng riêng.

Khi trí nhớ âm thanh có vấn đề

Hay quên lời người khác vừa nói không phải lúc nào cũng là chuyện trí nhớ. Rất nhiều trường hợp là do nghe không rõ ngay từ đầu: tai đã kém đi, nghe được tiếng nhưng không rõ chữ, nên não không có gì để nhớ. Ở người lớn tuổi, nghe kém kéo dài còn khiến việc giao tiếp mệt mỏi và dễ thu mình.

Khi nào cần đi khám

• Thường xuyên phải nhờ người khác nhắc lại, mở tivi to hơn người nhà, khó nghe trong chỗ đông người: nên đi đo thính lực ở chuyên khoa tai mũi họng.
• Nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai: đi khám ngay, càng sớm càng tốt.
• Ù tai một bên kéo dài, hoặc ù tai kèm chóng mặt.
• Hay quên tăng dần, lẫn lộn ngày giờ, quên việc vừa làm, ảnh hưởng sinh hoạt: đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa.

Góc nhìn hôm nay: tai nhớ ít, nhưng nhớ đúng thứ cần

Trí nhớ âm thanh của con người không được thiết kế để lưu trữ mọi tiếng động. Nó ưu tiên lời nói, giọng người thân, tiếng có ý nghĩa với sự sống còn và tình cảm. Biết điều đó giúp ta học cách nhớ khôn hơn: đặt tên cho tiếng, lặp lại cách quãng, gắn với hình ảnh. Và khi thấy mình hay "nghe rồi quên", hãy nghĩ tới đôi tai trước, vì đôi khi vấn đề không nằm ở trí nhớ.